Fikir
Dewlet, Îstîxbarat û Nîqaşê ser o «Muxalefeta Kontrolkerdeye»: Fenomenê PKK û Abdullah Öcalanî
·
Seserra 19. ra nat zanîyeno ke dewletê modernî ne tena bi qewetê eskerî, eynî wext de bi endezyarîya cematkî, bi îdarekerdişê psîkolojîk û bi viraştişê «muxalefeta kontrolkerdeye» zî hereket kenî. No mewzu ewro zanistê sîyasî de, tarîxê îstîxbaratî de û xebatanê kolonyalîzmî de bi hawayo hîra yeno nîqaşkerdene. Xasseten gama ke metodê Împaratorîya Brîtanya yê ke Hindîstan ra heta Karayîban, Rojhelatê Mîyanên ra heta Afrîka yenî tetkîqkerdene, yeno dîyene ke dewletî tayê rey zextê raşteraşt ra zafêr hewl danî ke aktoranê ke zereyî ra yenî îdarekerdene bivirazî. Seba sîstemanê emperyalan tehluka tewr girde ê serokatîyê neteweyî yî ke vîrê înan ê tarîxî qewetin o, meşrûîyeta înan a cematkî berze ya û wayîrê kapasîteya fikirîyayîşê serbixwe yî. Verba nê, tevgerê ke hetê psîkolojîk ra şikitî yî, hetê îdeolojîk ra girêdayeyê merkezanê teberî yî yan zî mekanîzmayanê dewlete reyde seviyeyanê cîyayan de têkilî ronaya, sey tevgeranê «îdarekerdeyan» yenî qebulkerdene.
Nê çerçoveyî de meseleya kurdan zî ne tena sey yew meseleyêka etnîke, kulturî yan mintiqayî; eynî wext de sey yew warêko tewlihev o ke çerçoveyê «eqlê dewlete», stratejîyanê îstîxbaratî û îdarekerdişê krîza kontrolkerdeye de şeno bêro wendene, vejîyayo meydan. Gama ke polîtîkayê Komara Tirkîya yê miletê kurdî ser o awanbîyayîşê aye ra nat yenî tetkîqkerdene, yeno dîyene ke ne tena metodê tepiştişê eskerî, eynî wext de stratejîyê sey vurîyayîşê cematkî, rijnayîşê nasnameyî, endezyarîya serokatîyê û viraştişê warê sîyasî yo kontrolkerde zî dewre de yî.
Dewrê destpêkî yê komarî de damarê serokatîya kurdan a kewneşopî yê ke fîguranê tarîxîyan ê sey Şêx Seîd, Seyid Riza û Xalid Begê Cibrî temsîl kerdêne ameyî tesfîyekerdene; awanîyê eşîrî ameyî parçekerdene; merkezê dînî û kulturî ameyî belavkerdene; ziwanê kurdkî warê pêroyî ra ame esterdene. No proses ne tena yew tepiştişêko fîzîkî bi, eynî wext de manaya şikitişê vîrê serokatîya xozayîye ya cematê kurdan zî dano. Çunke mantiqê dewlet-neteweya moderne de amanco bingeyên ê Ankara, verênayîşê averşîyayîşê şuurê sîyasî yê kurdan ê serbixwe bi.
Serranê 1960î ra nat, tevgeranê çepan ê ke dinya de berz bîyêne û dîskuranê antî-emperyalîstan Tirkîya de rêxistinanê xortan ser o zî tesîr kerd. Mîyanê xortanê kurdan de zî meylê sosyalîst û marksîstî qewetin bîyî. Labelê xalo balkêş ê nê dewrî no bi ke xetta neteweyî ya kurdan a kewneşopî hedî hedî ame peyser eştene û cayê aye de awanîyê îdeolojîkî yê sinif-merkez, enternasyonalîst û bindestê tesîrê xetta Moskova û Pekînî de vejîyayî ver. Cayê karakterê tarîxî û neteweyî yê dozê kurdan de, yew fehmo ke bingeyê xo tundîya şoreşgerî û kadrobîyayîşê îdeolojîk o qewetin bi.
Tam nê prosesî de vejîyayîşê Abdullah Öcalanî û awanbîyayîşê derdorê ey, serleweyanê tarîxê sîyasî yê Tirkîya yê tewr bi nîqaş ra yew bi. Gama ke vateyo fermî îdîa keno ke PKK yew tevgerêko serhildanî yo bi temamî serbixwe yo; derdorê sîyasî yê cîyayî, tayê merkezê îstîxbaratî, rojnameger û lêkolînerî no fikir pawenî ke prosesê vejîyayîşê tevgerî de beno ke rolê awanîyanê cîyayan ê zereyê dewlete zî bibo. Bingeyê nê îdîayan de no fikir esto ke torê ewlekarîye yê ke Tirkîya de sey «dewleta xorîne» yenî pênasekerdene û teberê sazgeyanê fermîyan de gurîyenî, vîyarteyî de rêxistinanê zafan ser o tesîrê manîpulatîfî awan kerdî.
Xasseten gama ke hewaya kaosî ya sîyasî ya peynîya serranê 1970î yena tetkîqkerdene, xebatê akademîkî yê muhîmî estî û nîşan danî ke şerê raştî û çepî Tirkîya de heta yew seviye hetê burokrasîya ewlekarîye ra ame manîpulekerdene. Awanîyê Gladio yê NATO, nîqaşê kontrgerîlla û stratejîyê antî-komunîstî yê dewrê Şerê Serdî nîşan danî ke dewletî tayê rey cayê ke tevgeranê radîkalan bi temamî tune bikerî de, îdarekerdişê înan tercîh kenî. Coka vejîyayîşê PKK tena sey yew tevgerêka gelî ya spontane dîyene, beno ke yew wendişêko kêmî bo.
Serranê wendekarîyê yê Abdullah Öcalanî yê Ankara de, têkilîyê ey yê derdoranê sîyasîyan reyde û xasseten warê girdbîyayîşê tevgerê ey ke dewranê ke awanîyê radîkalî yê zafî bindestê yew zextêko giran de ameyêne pelaxnayene de yeno dîyene, bi serranî yo ke persanê zafan xo reyde anî. Tîya de mesele, ne tena yew nîqaşêka asane ya «ajantîye» ya. Perso tewr muhîm no yo: Dewletî tayê rey çira destûr danî girdbîyayîşê tevgeranê ke nêşenî bi temamî kontrol bikerî?
Cewabê nê persî mantiqê îdarekerdişê krîze yê dewletanê ewlekarîye de nimite yo. Çunke yew tevgerêka neteweyî ke serbixwe ya, nêameya tayînkerdene û vîrê tarîxî ser o awan bîya, dewlete rê nêna pêşbînîkerdene. Labelê awanîyê ke hetê îdeolojîk ra qalibanê dîyarkerdeyan de asê mendî, têkilîya înan a organîke cematî reyde qels a yan zî her wext ameyî mîlîtarîzekerdene, rehettir yenî îdarekerdene. Hewayê ke tundî tede dayîmî bena, dewletan rê xizmet kenî ke polîtîkayanê ewlekarîye yê awarteyan meşrû bikerî.
Darbeyê 1980î ra pey, gama ke awanîyê sîyasîyê zafî Tirkîya de ameyî pelaxnayene, vurîyayîşê PKK yo wextêko kilm de bi aktorêko mintiqayî, bi serranî yo ke yeno nîqaşkerdene. Binpakerdişê giranî yê heqanê merdiman ê ke Hepisxaneyê Amedî de qewimîyayî, cematê kurdan de yew hêrsêka girde viraşte; PKK na hêrs kerde yew tevgerêka çekdarîye ya rêxistinkerdeye. Labelê eynî wext de polîtîkayanê ewlekarîye yê tundan ê dewlete zî yardimê PKK kerd ke yew zemîno cematkî bidest bikero. Bi no hawa şer bi yew xelekêke vurîya ke her wext xo newe ra virazena.
Xalo balkêş tîya de no yo: Komara Tirkîya tarîxê xo de awanîyê neteweyî, ronakbîrî û serbixwe yê miletê kurdî yê zafî bi tundî tepiştî; labelê xetta PKK bi wext merkezê warê sîyasî yê kurdan de ca girewt. Na rewşe hetê ronakbîranê kurdan ê zafan ra sey tesaduf nêna dîyene. Çunke tevgera neteweyî ya kurdan a tarîxî zafêr wayîrê yew awanîyêka pirreng bîye, wezneyê mîyanê eşîran pawitêne, pişta xo dayêne vîrê kulturî û wayîrê meşrûîyeta mintiqayî bîye. Labelê PKK yew modelêko rêxistinî yo merkezperest, îdeolojîk û yekperest aver berd.
Hetanê balkêşan ê nê modelî ra yew no yo ke tayê rey tevna cematkî ya kewneşopî ya cematê kurdan reyde kewno pêrodayîşî. Awanîyê eşîrî, derdorê dînî, ronakbîrê kurdan ê serbixwe û meylê sîyasî yê cîyayî zaf rey bi sucanê «îxanet», «hevkarîye» yan «tesfîyegerîye» ameyî hedefgirewtene. Bi no hawa warê serokatîyê yê alternatîfî cematê kurdan de teng bîyî û fehmê tevgera yew-merkeze qewetin bîyo.
Tayê lêkolînerî îdîa kenî ke dewletî tam awanîyanê winasîyan ra hes kenî. Çunke rêxistinê yew-merkezî û zaf îdeolojîkî, pirrengîya xozayîye ya cematî qels kenî. Bi no hawa vebijarkê sîyasî yê cîyayî yê ke şenî dînamîkanê zereyênan ê miletî ra bivejîyî, yenî tepiştene. Hewayê şerî yê kontrolkerdeyî zî hem burokrasîya ewlekarîye qewetin kenî hem zî xizmet kenî ke cemat her wext bindestê atmosferê tersî de bimano.
Gama ke serrê 1990î Tirkîya de yenî tetkîqkerdene, na rewşe bi zelalî yena dîyene. Kiştişê ke kirdoxê înan nêdîyar î, nîqaşê JÎTEM'î, tal kerdişê dewan û rejîmê rewşa awarte yew het ra cematê kurdan trawmatîze kerd; hetê bîn ra xetta çekdarîye ya PKK zafêr vejîya ver. Her ke şerê mîyanê dewlete û rêxistinî gird bi, warê sîyasî yê kurdan ê demokratîk û serbixwe teng bi. Bi no hawa meseleya kurdan tena eksenê ewlekarîye de ame wendene.
Serra 1999 de bi yew operasyonêka mîyanneteweyî tepiştişê Abdullah Öcalanî, nê nîqaşî hîna xorîntir kerdî. Prosesê Kenya, rolê toranê îstîxbaratî yê mîyanneteweyîyan û ey ra pey ziwanê sîyasî yo newe ke Îmralî de aver şi, hetê kesanê zafan ra sey «vurîyayîşo kontrolkerde» ame şîrovekerdene. Xasseten dîskurê ke Öcalanî tepiştişê xo ra pey aver berdî, fikrê dewleta serbixwe ra dûrîkewtişê ey û paradîgmaya ey a newîye ke yewparçeyîya Tirkîya esas gêna; hetê tayê derdoran ra amancanê stratejîkan ê demdergan ê dewlete reyde sey lihevhatî ame dîyene.
Xala ke tîya de ganî merdim dîqetê xo bido aye na ya: ganî merdim nêzdîbîyayîşanê komplogeran û sînordaran ra dûrî bikewo. Tu tevgerêka cematkî ya girde tena bi yew projeyêka îstîxbaratî nêna îzahkerdene. PKK zî yew tevgerêka tewlihev a ke bi hezaran merdim tede ca girewto, wayîrê yew beramberîyêka cematkî ya girane ya û pîvanê aye yê mintiqayî û mîyanneteweyî estî. Labelê na raştî mana aye nêdana ke dewletî tevgeran ser o stratejîyanê manîpulasyonî, îdarekerdişî yan krîza kontrolkerdeye aver nêbenî.
Gama ke lîteraturê zanistê sîyasî yeno tetkîqkerdene, yeno dîyene ke dewletî tayê rey cayê ke awanîyanê ke sey tehdîd vînenî bi temamî tune bikerî de, înan sînoranê dîyarkerdeyan de gênî û mîmarîya xo ya ewlekarîye newe ra virazenî. Na rewşe ne tena Tirkîya rê ya. Tevgeranê gerîlla yê Amerîkaya Latîn ra heta rêxistinanê radîkalan ê Rojhelatê Mîyanên, mînakanê zafan de têkilîyê tewlihevî yê mîyanê îstîxbaratê dewlete û tevgeranê çekdaran ameyî tetkîqkerdene.
Meseleya kurdan rê xalo tewr trajîk no yo: Miletê kurdî sed serrî yo ke her wext mîyanê di zextanê girdan de asê mendo. Yew het de eqlê dewlete ke polîtîkayanê înkarî û asîmîlasyonî meşneno, hetê bîn de zî awanîyê rêxistinî yê mîlîtarîzekerdeyî ke zaf rey pirrengîya xozayîye ya cematê kurdan tepiştî. Coka warê fikrê kurdan ê serbixwe, viraştişê ronakbîrî yo azad û warê sîyaseta neteweyî ya alternatîfe her wext teng bîyo.
Ewro gama ke merdim vîyarteyî ra ewnîyeno, no pers hema zî muhîmîya xo pawena: Eke Komara Tirkîya bi raştî biwaştêne ke PKK bi temamî tesfîye bikera, çira hewaya şerî ya ke dehanê serran domna her wext newe ra ame viraştene? Çira cayê qewetinkerdişê xettanê demokratîkan, sivîlan û serbixweyan ê cematê kurdan de, zaf rey nê xettî ameyî tepiştene? Çira şer bi yew mekanîzmaye vurîya ke hem burokrasîya ewlekarîye ya zereyê dewlete hem zî awanîya rêxistinî her wext weyî kena?
Beno ke cewabê nê persan ê teqezî bi serranî bi temamî nêvejîyî meydan. Labelê tecrubeyê tarîxî nîşan danî ke dewletî zaf rey ne tena dişmenan virazenî; eynî wext de seba ke estbîyayîşê xo meşrû bikerî warê tehdîdî yê kontrolkerdeyî zî afernenî. Dewletanê ewlekarîye rê, rewşa krîza dayîmî amûranê newe ra viraştişê desthilatê sîyasî ra yew a.
Meseleya kurdan zî nê hetî ra ne tena têkoşînê yew heqêko etnîk o; eynî wext de yew problemêko pir-qat o ke paradîgmaya ewlekarîye ya dewleta moderne, mekanîzmayanê îstîxbaratî û stratejîyanê endezyarîya cematkî reyde hûnîyayo. Coka fenomenê Abdullah Öcalanî û PKK ne tena bi vateyanê şoreşgeran ê romantîkan yan zî bi tezanê dewlete yê fermîyan nêno îzahkerdene. Yew wendişêko xorîntir, rexneyî û tarîxî lazim o.
Ameyoxê miletê kurdî rê meseleya tewr muhîme, newe ra awankerdişê waranê fikrî yê serbixweyan o ke bişkî nê xelekanê şerî yê vîyarteyî derbas bikerî. Çunke yew milet ne tena bi çek; bi fikir, bi vîr, bi domanîya kulturî û bi viraştişê ronakbîrî yo azad şeno estbîyayîşê xo bidomno. Cematê ke paradîgmayanê yekperestan ê dewletan, rêxistinan yan qewetanê teberî de asê manenî, wextêko derg de rîskê vîndîkerdişê kapasîteya xo ya subjebîyayîşê tarîxî reyde rû bi rû manenî.
Coka ganî her analîzêka cidîye ya meseleya kurdan ser o ne tena şeranê asayeyan, eynî wext de têkilîyanê qeweti yê perde ra dima, stratejîyanê îstîxbaratî, metodanê şerê psîkolojîk û prosesanê endezyarîya serokatîyê zî tetkîq bikera. Çunke dewrê modernî de şerî ne tena cepheyan de; mezgan de, nasnameyan de û vîrê cematkî de yenî meşnayene.