بۆچوون
دەوڵەت، ئیستیخبارات و گفتوگۆکان لەسەر «ئۆپۆزیسیۆنی کۆنترۆڵکراو»: فەنۆمەنی پەکەکە و عەبدوڵا ئۆجەلان
·
لە سەدەی ١٩ەمەوە زانراوە کە دەوڵەتە مۆدێرنەکان تەنیا بە هێزی سەربازییەوە نا، بەڵکو لە هەمان کاتدا بە ئەندازیاریی کۆمەڵایەتی، بەڕێوەبردنی دەروونی و بەرهەمهێنانی «ئۆپۆزیسیۆنی کۆنترۆڵکراو»یشەوە کار دەکەن. ئەم بابەتە ئێستا لە ناو زانستی سیاسی، مێژووی ئیستیخبارات و لێکۆڵینەوەکانی کۆلۆنیالیزمدا بە فراوانی تاوتوێ دەکرێت. بە تایبەتی کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر شێوازەکانی ئیمپراتۆریی بەریتانیا دەکرێت، لە هیندستانەوە تا کاراییب، لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستەوە تا ئەفریقا، دەردەکەوێت کە دەوڵەتان جاروبار زیاتر لە گوشاری ڕاستەوخۆ، هەوڵ دەدەن ئەو ئەکتەرانە بەرهەم بهێنن کە لە ناوەوە بەڕێوە دەبرێن. بۆ سیستەمە ئیمپریالەکان گەورەترین مەترسی ئەو سەرکردایەتییە نیشتمانییانەن کە بیرەوەریی مێژووییان بەهێزە، ڕەوایی کۆمەڵایەتییان بەرزە و خاوەنی توانای بیرکردنەوەی سەربەخۆن. بەرامبەر بەمە، ئەو بزووتنەوانەی بەڕێوە دەبرێن، لە ڕووی دەروونییەوە شکاون، لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە بەستراون بە ناوەندە دەرەکییەکانەوە یان لە ئاستە جیاوازەکاندا لەگەڵ میکانیزمەکانی دەوڵەت پەیوەندییان دامەزراندووە، وەک بزووتنەوەی «بەڕێوەبراو» دادەنرێن.
لەم چوارچێوەیەدا کێشەی کوردیش تەنیا وەک کێشەیەکی ئێتنیکی، کولتووری یان هەرێمی نا؛ بەڵکو لە هەمان کاتدا وەک بوارێکی ئاڵۆز دەرکەوتووە کە دەکرێت لە چوارچێوەی «عەقڵی دەوڵەت»، ستراتیژییەکانی ئیستیخبارات و بەڕێوەبردنی قەیرانی کۆنترۆڵکراودا بخوێنرێتەوە. کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر سیاسەتەکانی کۆماری تورکیا سەبارەت بە نەتەوەی کورد دەکرێت، لە دامەزراندنییەوە تا ئێستا، دەردەکەوێت کە تەنیا شێوازەکانی سەرکوتی سەربازی نا، بەڵکو لە هەمان کاتدا ستراتیژییەکانی وەک گۆڕانکاریی کۆمەڵایەتی، ڕووخاندنی ناسنامە، ئەندازیاریی سەرکردایەتی و بەرهەمهێنانی بواری سیاسیی کۆنترۆڵکراویش لە کاردان.
لە سەردەمی سەرەتای کۆماردا ئەو ڕەگانەی سەرکردایەتیی نەریتیی کورد کە کەسایەتییە مێژووییەکانی وەک شێخ سەعید، سەید ڕەزا و خالید بەگی جبری نوێنەرایەتییان دەکردن، تەسفیە کران؛ پێکهاتە عەشیرەتییەکان پارچەپارچە کران؛ ناوەندە ئایینی و کولتوورییەکان بڵاوەپێکران؛ زمانی کوردی لە بواری گشتی سڕدرایەوە. ئەم پرۆسەیە تەنیا سەرکوتێکی فیزیکی نەبوو، بەڵکو لە هەمان کاتدا بە واتای شکاندنی بیرەوەریی سەرکردایەتیی سروشتیی کۆمەڵگای کورد دێت. چونکە لە ناو لۆژیکی دەوڵەت-نەتەوەی مۆدێرندا، ئامانجی بنەڕەتیی ئەنقەرە، ڕێگریکردن لە پەرەسەندنی هۆشیاریی سیاسیی سەربەخۆی کورد بوو.
لە ساڵانی ١٩٦٠ەوە ئەو بزووتنەوە چەپانەی لە جیهاندا بەرز دەبوونەوە، لە تورکیاشدا کاریگەرییان لەسەر گوتارە دژە-ئیمپریالیستەکان و ڕێکخراوەکانی لاوان کرد. لە ناو لاوانی کورددا مەیلە سۆسیالیست و مارکسیستەکانیش بەهێز بوون. بەڵام خاڵی سەرنجڕاکێشی ئەم سەردەمە ئەوە بوو کە هێڵی نیشتمانیی نەریتیی کورد هێواش هێواش پاشەکشەی پێ کرا و لە جێی ئەودا پێکهاتە ئایدیۆلۆژییە چین-ناوەندییەکان، ئەنتەرناسیۆنالیست و لە ژێر کاریگەریی هێڵی مۆسکۆ و پەکیندا هاتنە پێشەوە. لە جێی خەسڵەتی مێژوویی و نیشتمانیی دۆزی کورددا، تێگەیشتنێک لەسەر بنەمای توندوتیژیی شۆڕشگێڕانە و کادربوونی ئایدیۆلۆژی بەهێز بوو.
ڕێک لەم پرۆسەیەدا دەرکەوتنی عەبدوڵا ئۆجەلان و پێکهاتنی دەوروبەری، بوو بە یەکێک لە بابەتە هەرە جێی گفتوگۆکانی مێژووی سیاسیی تورکیا. لە کاتێکدا گێڕانەوەی فەرمی ئیدیعا دەکات کە پەکەکە بزووتنەوەیەکی ڕاپەڕینی بە تەواوی سەربەخۆیە؛ دەوروبەرە سیاسییە جیاوازەکان، هەندێک ناوەندی ئیستیخبارات، ڕۆژنامەنووس و لێکۆڵەر ئەوە دەپارێزن کە لە پرۆسەی دەرکەوتنی بزووتنەوەکەدا، لەوانەیە ڕۆڵی پێکهاتە جیاوازەکانی ناو دەوڵەت هەبووبێت. لە بنەڕەتی ئەم ئیدیعایانەدا ئەم بیرۆکەیە هەیە کە ئەو تۆڕە ئەمنییانەی لە تورکیا وەک «دەوڵەتی قووڵ» پێناسە دەکرێن و لە دەرەوەی دامەزراوە فەرمییەکان کار دەکەن، لە ڕابردوودا لەسەر زۆر ڕێکخراو کاریگەریی مانیپولاتیڤیان دروست کردووە.
بە تایبەتی کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر کەشی شێواویی سیاسیی کۆتایی ساڵانی ١٩٧٠ دەکرێت، چەند لێکۆڵینەوەیەکی ئەکادیمیی گرنگ هەن و پیشان دەدەن کە شەڕی ڕاست و چەپ لە تورکیا تا ئاستێک لەلایەن بیرۆکراسیی ئەمنییەوە دەستکاری کراوە. پێکهاتەکانی گلادیۆی ناتۆ، گفتوگۆکانی کۆنتراگێریلا و ستراتیژییە دژە-کۆمۆنیستەکانی سەردەمی شەڕی سارد پیشان دەدەن کە دەوڵەتان جاروبار لە جیاتی ئەوەی بزووتنەوە ڕادیکاڵەکان بە تەواوی لەناو ببەن، بەڕێوەبردنیان هەڵدەبژێرن. لەبەر ئەمە بینینی دەرکەوتنی پەکەکە تەنیا وەک بزووتنەوەیەکی جەماوەریی خۆبەخۆیی، لەوانەیە خوێندنەوەیەکی کەموکوڕی بێت.
ساڵانی خوێندنی عەبدوڵا ئۆجەلان لە ئەنقەرە، پەیوەندییەکانی لەگەڵ دەوروبەرە سیاسییەکان و بە تایبەتی ئەوەی بزووتنەوەکەی لەو سەردەمانەدا بواری گەشەکردنی بینی کە زۆر پێکهاتەی ڕادیکاڵ لە ژێر گوشارێکی قورسدا دەپەستێنران، ماوەی ساڵانێکە زۆر پرسیار لەگەڵ خۆیدا دەهێنێت. لێرەدا مەسەلەکە، تەنیا گفتوگۆیەکی سادەی «ئاژانتی» نییە. گرنگترین پرسیار ئەمەیە: دەوڵەتان جاروبار بۆچی ڕێگا بە گەشەکردنی ئەو بزووتنەوانە دەدەن کە ناتوانن بە تەواوی کۆنترۆڵیان بکەن؟
وەڵامی ئەم پرسیارە لە لۆژیکی بەڕێوەبردنی قەیرانی دەوڵەتە ئەمنییەکاندا شاراوەیە. چونکە بزووتنەوەیەکی نیشتمانیی سەربەخۆ، کە لەلایەن کەسەوە دانەنراوە و لەسەر بیرەوەریی مێژوویی بنیات نراوە، بۆ دەوڵەت پێشبینی ناکرێت. بەڵام ئەو پێکهاتانەی لە ڕووی ئایدیۆلۆژییەوە لە قاڵبە دیاریکراوەکاندا گیریان خواردووە، پەیوەندییە ئۆرگانیکەکەیان لەگەڵ کۆمەڵگا لاوازە یان هەمیشە میلیتاریزە کراون، ئاسانتر بەڕێوە دەبرێن. ئەو کەشانەی توندوتیژی تێیاندا هەمیشەیی دەبێت، خزمەت بەوە دەکەن کە دەوڵەتان سیاسەتە ئەمنییە نائاساییەکان ڕەوا بکەن.
دوای کودەتای ١٩٨٠، لە کاتێکدا زۆر پێکهاتەی سیاسی لە تورکیا سەرکوت کران، گۆڕانی پەکەکە لە ماوەیەکی کورتدا بۆ ئەکتەرێکی هەرێمی، ساڵانێکە تاوتوێ دەکرێت. پێشێلکارییە قورسەکانی مافی مرۆڤ کە لە زیندانی ئامەددا ڕوویان دا، تووڕەییەکی گەورەیان لە کۆمەڵگای کورددا دروست کرد؛ پەکەکە ئەم تووڕەییەی گۆڕی بۆ بزووتنەوەیەکی چەکداریی ڕێکخراو. بەڵام لە هەمان کاتدا سیاسەتە ئەمنییە توندەکانی دەوڵەتیش یارمەتیدەر بوون کە پەکەکە زەمینەیەکی کۆمەڵایەتی بەدەست بهێنێت. بەم شێوەیە شەڕ گۆڕا بۆ سووڕێک کە هەمیشە خۆی لە نوێوە بەرهەم دەهێنێتەوە.
خاڵی سەرنجڕاکێش لێرەدا ئەمەیە: کۆماری تورکیا بە درێژایی مێژوو زۆر پێکهاتەی نیشتمانی، ڕووناکبیری و سەربەخۆی نەتەوەی کوردی بە توندی سەرکوت کردووە؛ بەڵام هێڵی پەکەکە بە تێپەڕبوونی کاتدا کەوتووەتە ناوەندی بواری سیاسیی کوردەوە. ئەم دۆخە لەلایەن زۆر ڕووناکبیرێکی کوردەوە وەک ڕێکەوت نابینرێت. چونکە بزووتنەوەی نیشتمانیی مێژوویی کورد زیاتر خاوەنی پێکهاتەیەکی فرەلایەن بوو، هاوسەنگیی نێوان عەشیرەتەکانی دەپاراست، پشتی بە بیرەوەریی کولتووری دەبەست و خاوەنی ڕەوایی هەرێمی بوو. بەڵام پەکەکە مۆدێلێکی ڕێکخراوەیی ناوەندگەرا، ئایدیۆلۆژی و تاکڕەوی پەرە پێ دا.
یەکێک لە لایەنە سەرنجڕاکێشەکانی ئەم مۆدێلە ئەوەیە کە جاروبار لەگەڵ تەونی کۆمەڵایەتیی نەریتیی کۆمەڵگای کورددا دەکەوێتە ململانێوە. پێکهاتە عەشیرەتییەکان، دەوروبەرە ئایینییەکان، ڕووناکبیرە سەربەخۆکانی کورد و مەیلە سیاسییە جیاوازەکان زۆر جار بە تاوانی «خیانەت»، «هاوکاری» یان «تەسفیەگەری» کراونەتە ئامانج. بەم شێوەیە بوارەکانی سەرکردایەتیی ئەڵتەرناتیڤ لە ناو کۆمەڵگای کورددا تەنگ بوونەتەوە و تێگەیشتنی بزووتنەوەی تاک-ناوەندی بەهێز بووە.
هەندێک لێکۆڵەر ئیدیعا دەکەن کە دەوڵەتان ڕێک ئەم جۆرە پێکهاتانەیان خۆش دەوێت. چونکە ڕێکخراوە تاک-ناوەندی و زۆر ئایدیۆلۆژییەکان، فرەیی سروشتیی کۆمەڵگا لاواز دەکەن. بەم شێوەیە ئەو بژاردە سیاسییە جیاوازانەی دەتوانن لە دینامیکە ناوخۆییەکانی نەتەوەوە دەربکەون، سەرکوت دەکرێن. کەشە کۆنترۆڵکراوەکانی شەڕیش هەم بیرۆکراسیی ئەمنی بەهێز دەکەن هەم خزمەت بەوە دەکەن کە کۆمەڵگا هەمیشە لە ژێر کەشوهەوای ترسدا بمێنێتەوە.
کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر ساڵانی ١٩٩٠ی تورکیا دەکرێت، ئەم دۆخە بە ڕوونی دەبینرێت. کوشتنە نەناسراوەکان، گفتوگۆکانی ژیتەم، بەتاڵکردنی گوندەکان و ڕژێمی دۆخی نائاسایی لە لایەکەوە کۆمەڵگای کوردیان تراوماتیزە کرد؛ لە لایەکی دیکەوە هێڵی چەکداریی پەکەکە زیاتر دەرکەوت. هەر چەندە شەڕی نێوان دەوڵەت و ڕێکخراوەکە گەورەتر دەبوو، ئەوەندە بواری سیاسیی دیموکرات و سەربەخۆی کورد تەنگتر دەبووەوە. بەم شێوەیە کێشەی کورد تەنیا لە تەوەری ئەمنیدا خوێندرایەوە.
دەستگیرکردنی عەبدوڵا ئۆجەلان لە ساڵی ١٩٩٩ بە ئۆپەراسیۆنێکی نێودەوڵەتی، ئەم گفتوگۆیانەی هێشتا قووڵتر کردەوە. پرۆسەی کینیا، ڕۆڵی تۆڕە ئیستیخباراتییە نێودەوڵەتییەکان و دوای ئەوەش ئەو زمانە سیاسییە نوێیەی لە ئیمرالی پەرەی سەند، لەلایەن زۆر کەسەوە وەک «گۆڕانی کۆنترۆڵکراو» لێکدرایەوە. بە تایبەتی ئەو گوتارانەی ئۆجەلان دوای دەستگیرکردنی خۆی پەرەی پێ دان، دوورکەوتنەوە لە بیری دەوڵەتی سەربەخۆ و پارادایمە نوێیەکەی کە یەکپارچەیی تورکیا بە بنەما دەگرێت؛ لەلایەن هەندێک دەوروبەرەوە وەک شتێکی گونجاو لەگەڵ ئامانجە ستراتیژییە درێژخایەنەکانی دەوڵەت بینران.
ئەو خاڵەی لێرەدا دەبێت مرۆڤ سەرنجی بداتێ ئەمەیە کە دەبێت مرۆڤ لە نزیکبوونەوە کۆمپلۆگەرا و سنووردارەکان دوور بکەوێتەوە. هیچ بزووتنەوەیەکی کۆمەڵایەتیی گەورە تەنیا بە پڕۆژەیەکی ئیستیخباراتی ڕوون ناکرێتەوە. پەکەکەش بزووتنەوەیەکی ئاڵۆزە کە بە هەزاران مرۆڤ تێیدا جێگایان گرتووە، خاوەنی بەرامبەرییەکی کۆمەڵایەتیی قورسە و پێوەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکانی هەن. بەڵام ئەم ڕاستییە بەو واتایە نایەت کە دەوڵەتان لەسەر بزووتنەوەکان ستراتیژییەکانی مانیپولاسیۆن، بەڕێوەبردن یان قەیرانی کۆنترۆڵکراو پەرە پێ نادەن.
کاتێک لێکۆڵینەوە لەسەر ئەدەبیاتی زانستی سیاسی دەکرێت، دەردەکەوێت کە دەوڵەتان جاروبار لە جیاتی ئەوەی ئەو پێکهاتانەی وەک هەڕەشە دەیانبینن بە تەواوی لەناو ببەن، لە ناو سنووری دیاریکراودا ڕایاندەگرن و مێمارییە ئەمنییەکەی خۆیان لە نوێوە بەرهەم دەهێننەوە. ئەم دۆخە تەنیا بۆ تورکیا نییە. لە بزووتنەوە گەریلاییەکانی ئەمریکای لاتینەوە تا ڕێکخراوە ڕادیکاڵەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست، لە زۆر نموونەدا لێکۆڵینەوە لەسەر پەیوەندییە ئاڵۆزەکانی نێوان ئیستیخباراتی دەوڵەت و بزووتنەوە چەکدارەکان کراوە.
تراژیدیترین خاڵ بۆ کێشەی کورد ئەمەیە: نەتەوەی کورد سەد ساڵە هەمیشە لە نێوان دوو گوشاری گەورەدا گیری خواردووە. لە لایەکەوە عەقڵی دەوڵەت کە سیاسەتەکانی ئینکار و ئاسیمیلاسیۆن بەڕێوە دەبات، لە لایەکی دیکەوە پێکهاتە ڕێکخراوەییە میلیتاریزەکراوەکان کە زۆر جار فرەیی سروشتیی کۆمەڵگای کوردیان سەرکوت کردووە. لەبەر ئەمە بواری بیری سەربەخۆی کورد، بەرهەمهێنانی ڕووناکبیریی ئازاد و بواری سیاسەتی نیشتمانیی ئەڵتەرناتیڤ هەمیشە تەنگ بووە.
ئەمڕۆ کاتێک مرۆڤ سەیری ڕابردوو دەکات، ئەم پرسیارە هێشتا گرنگییەکەی خۆی دەپارێزێت: ئەگەر کۆماری تورکیا بە ڕاستی بیویستایە پەکەکە بە تەواوی تەسفیە بکات، بۆچی ئەو کەشی شەڕەی بە دەیان ساڵ بەردەوام بوو هەمیشە لە نوێوە بەرهەم دەهێنرایەوە؟ بۆچی لە جیاتی بەهێزکردنی هێڵە دیموکرات، مەدەنی و سەربەخۆکانی کۆمەڵگای کورد، زۆر جار ئەم هێڵانە سەرکوت کران؟ بۆچی شەڕ گۆڕا بۆ میکانیزمێک کە هەمیشە هەم بیرۆکراسیی ئەمنیی ناو دەوڵەت هەم پێکهاتەی ڕێکخراوەیی بەخێو دەکات؟
لەوانەیە وەڵامە قەتعییەکانی ئەم پرسیارانە بە ساڵان بە تەواوی دەرنەکەون. بەڵام ئەزموونە مێژووییەکان پیشان دەدەن کە دەوڵەتان زۆر جار تەنیا دوژمن بەرهەم ناهێنن؛ بەڵکو لە هەمان کاتدا بوارە هەڕەشەییە کۆنترۆڵکراوەکانیش دروست دەکەن تاکو بوونی خۆیان ڕەوا بکەن. بۆ دەوڵەتە ئەمنییەکان، دۆخی قەیرانی هەمیشەیی یەکێکە لە ئامرازەکانی لە نوێوە بەرهەمهێنانەوەی دەسەڵاتی سیاسی.
کێشەی کوردیش لەم ڕوانگەیەوە تەنیا خەباتی مافێکی ئێتنیکی نییە؛ بەڵکو لە هەمان کاتدا کێشەیەکی فرە-چینە کە بە پارادایمی ئەمنیی دەوڵەتی مۆدێرن، میکانیزمەکانی ئیستیخبارات و ستراتیژییەکانی ئەندازیاریی کۆمەڵایەتییەوە چنراوە. لەبەر ئەمەیە کە دیاردەی عەبدوڵا ئۆجەلان و پەکەکە تەنیا بە گێڕانەوە شۆڕشگێڕییە ڕۆمانتیکەکان یان بە تێزە فەرمییەکانی دەوڵەت ڕوون ناکرێتەوە. پێویستی بە خوێندنەوەیەکی قووڵتر، ڕەخنەیی و مێژوویی هەیە.
گرنگترین مەسەلە بۆ داهاتووی نەتەوەی کورد، لە نوێوە بنیاتنانەوەی ئەو بوارانەی بیری سەربەخۆیە کە بتوانن ئەم سووڕانەی شەڕی ڕابردوو تێپەڕێنن. چونکە نەتەوەیەک تەنیا بە چەک نا؛ بە بیر، بە بیرەوەری، بە بەردەوامیی کولتووری و بە بەرهەمهێنانی ڕووناکبیریی ئازاد دەتوانێت بوونی خۆی بەردەوام بکات. ئەو کۆمەڵگایانەی لە ناو پارادایمە تاکڕەوەکانی دەوڵەتان، ڕێکخراوەکان یان هێزە دەرەکییەکاندا گیر دەخۆن، لە درێژخایەندا ڕووبەڕووی مەترسیی لەدەستدانی توانای سوبژەبوونی مێژوویی خۆیان دەبنەوە.
لەبەر ئەمە هەر شیکارییەکی جددی لەسەر کێشەی کورد، دەبێت نەک تەنیا لە شەڕە دیارەکان، بەڵکو لە هەمان کاتدا لە پەیوەندییەکانی هێز لە پشت پەردەوە، ستراتیژییەکانی ئیستیخبارات، شێوازەکانی شەڕی دەروونی و پرۆسەکانی ئەندازیاریی سەرکردایەتییش بکۆڵێتەوە. چونکە لە سەردەمی مۆدێرندا شەڕ تەنیا لە بەرەدا نا؛ لە مێشکەکاندا، لە ناسنامەکاندا و لە بیرەوەریی کۆمەڵایەتیدا بەڕێوە دەبرێت.