Fikir
Qelişteyê Bêvengî û Çimeyê Xorînî yê Neteweperwerîya Kurdan
·
Gengeşeyê ke neteweperwerîya kurdan ser o awan benî, ziwanêko ke demêko derg o rîyê ser o fetelîyeno û cesaretê şîyayîşê xorîye nêkeno, newe ra hasil kenî.
Labelê o çîyo ke ma cirê neteweperwerî vanî ...
Yew prosesê awanbîyayîşo zaf-tebeqe yo ke dinyaya hîs û hesretê yew miletî de mayîn beno, vîrê ey o kulturî de şekil gêno, ufqê ey o sîyasî de kristalîze beno.
Heta ke nê tebeqeyî nêrî fehmkerdene û pêra nêrî girêdayene, ne fehmkerdişê seyrê neteweperwerîya kurdan mumkun o ne zî manedarkerdişê ewroyê aye. Kurdan de neteweperwerî zafane sey yew berhevkerdişo bi sehkerdişî, yew xoverdayîşo bi sewqê tebîatî, yew vîro parçeyin est bîyo; labelê warê ke tede tevî berhevkerdişê entelektuel ê dinyaya moderne ameyo têhet sînordar mendî.
Asta hîs û hesretî de neteweperwerîya kurdan yew enerjîya zerreyîye ya qewetine tarena ke travmayan, koçberîyan, yasan û xoverdayîşanê seserran ser o vilabîyayeyan de berhev kerda. Teorîyanê neteweyî yê modernan de yewbîyayîşê qederî yeno tarîfkerdene; no hîs zî beramberanê ey ê tewr xorînan ra yew o. Labelê ke no hîso giran zafane nêbeno yew aqilo sîyasî, sebeb bîyo ke o sey yew çirûskeya ke adirî geş kena labelê rayîrî nêrewnena xo tekrar bikero. Vîrê medreseyan o kihan û retorîka modern a tradîsyonanê çepî no hîs zende tepişt; labelê kêm mendî ke ey bikerî yew xetta stratejîke.
Hetê kulturî ra neteweperwerîya kurdan yew manzaraya tevlihevtir û trajîktir peşkêş kena. Yew zemîn de ke tede kanon nêvirazîyayo, mîrasê edebî û fikrî qet bîyo, nefesê ziwanî bi zextan teng bîyo, neteweperwerîya kulturî sey yew çemo qewetin herikîyena; labelê sey aqûbetê yew çemê ke rayîrê xo çin o, zafane ser ra vejîyena, vîndî bena, reyna berz bena labelê nêeşkena saziyî biba.
Verê yew dinyaya kulturî ya ke kesî ke Shakespeare nêwendo îngilîz nêhesibnena, kitleyêka «neteweperwere» ya girde vindena ke Mem û Zîne eşnawita labelê nêwenda. No tena kêmanîya wendişî nîya; yew nîşanê tewr aşkerayan o ke şuurê kulturî nêşayo bibo xorî. Ke metnê kanonîkî bê fehmkerdiş û bê şirovekerdiş bibî sembol, no kulturî bîyayîşê sîstemêkê vîrî ra vezeno û ey ano asta yew vîrardişo rîtuelî ro.
Hetê sîyasî ra neteweperwerîya kurdan yew xetta ke hem hîra bîya hem parçe bîya tepşena. Perspektîfê serbixweyîye yo ke dewrê 1970–80 de Bakur de şîn da, bi yew hereketdarîya stratejîke ke parçeyanê bînan ser o akerîyena ame vurnayene; no meyildarîye hetê dewlete ra sey tehdîd ame kodkerdene û sebebanê mudaxeleya 12 Êlule mîyan de cayêko manedar girewt.
Nê dewrî de neteweperwerî ufqê aqilê sîyasî de sey yew hedef aseya; labelê reqabetê rêxistinkî, têkoşînê qewetî, mudaxeleyê teberî û kêmanîya hesabkerdişê zerreyî verê zelalbîyayîşê nê hedefî girewt.
Neteweperwerîya sîyasî ya kurdan, her merhaleya ke tede hamleya girdbîyayîşî kerda de, cayêko xo yo bîn ra bîya şikitine; gama ke xo hîra kerda, eynî wext de teng bîya.
Unsuranê ke no tabloyo belav xorîtir kenî ra yew zî a têkilîya tenike ya ke dinyaya entelektuel a kurdan tevî teorîyanê neteweperwerî ronaya.
Bê ke gengeşeyê neteweyî yê mîyanê Hegel û Marksî, «plebîsîtê rojaneyî» yê Renanî, teorîya modernbîyayîşî ya Gellnerî, etno-sembolîzmê Smithî, cemaetê xeyalî yê Andersonî; ufqê ke Sartre, Fanon û Ben Bellayî miletanê kolonîyan ser o akerd bêrî zereykerdene, neteweperwerî ser o gilêyîkerdiş yew şikayeto bêzemîn o.
No mîrasê fikrî yo pîl dinyaya entelektuel a kurdan de zafane tena asta nameyî de fetelîyayo; zerreyê mefhûman nêbîyo a, metodê înan nêameyî zereykerdene, netîceyê înan gengeşe de nêameyî hesibnayene. Keda Beşikçi ya berzeke zî tena bi xo nêbesta ke na valahîya teorîke tijî bikera.
Retorîka lîderan zî sey ayîneyêka nê kêmanîya entelektuelî vejîyena ma ver. Vateyê Abdullah Öcalanî yo ke 1993 de vato «Mi de eşqê kurdan çin o», çi ke tede heme manayê îdeolojîk û sîyasî estî zî, warê entelektuel ê kurdan de tu gengeşeyêka somût nêvirazna. Beşikçi zî tede, tu kesî netîceyê nê îfadeyî yê teorîk û pratîkî bi hawayo xorî nêpersayî. Labelê tevgeranê neteweyîyan de retorîka lîderî tena yew vate nîya, yew rêberîdayîşo stratejîk o. Bê rexne verdayîşê aye nîşandarê ey o ke warê fikrî serbixweyîya xo vîndî kerda.
Birînanê zerreyênan ê neteweperwerîya kurdan ra yew zî kiştişê Dr. Şivanî yo. Ke yew rêbero ke neteweperwerî sey pêdesto bingeyên hesibneno, hetê kesanê ke xo sey «neteweperwer» tarîf kenî ra ame hewadayene; no tena bi xo yew vaqaya besteke ya seba ke mintiqayê tarîyê zerreyê aqilê sîyasî yê kurdan bêrî rewnayene. Heta ke tevî nê çeşît şikîyayîşanê tarîxîyan rî bi rî nêbîyo, fehmkerdişê qelsîyanê ewroyênan ê neteweperwerî mumkun nîyo.
Ke nê raştîyê pêro bêrî têhet ...
Aseno ke qelsîya neteweperwerîya kurdan ne «bi temamî zexta teberî» ya ne zî «bi pêro xeleta zerreyî» ya. Neteweperwerî yew war o ke tede erd, bazar, ziwan, kultur, tarîx, perwerde, cografya, rêxistinbîyayîş û teheyulê sîyasî sey yew bedene xebitîyenî.
Kurdan de serewedaritiş, xoverdayîş, heta parastin zî yew zemînê mefhûmî yo pêroyî de nêşayî bêrî tarîfkerdene; no nîşan dano ke şuurê neteweyî hema zî yew awanîya parçeyine de heleqîyeno. Gama ke kurdî hetê hîs û kulturî ra yew meyildarîya neteweperwere ya qewetine tarenî, sîyaset hema zî pê lerzeno ke na enerjî bikero yew xetta stratejîke.
Rasterast tîya de vateyê «Şeytan hûrdîyan de nimte yo» manaya xo ya raştikêne vîneno: o çîyo ke neteweperwerîya kurdan peyser anceno şikîyayîşê pîlî nîyî, kêmanîyê qijkekî labelê berhevbîyayeyî yê ke nêasenî yî.
Seba rexnekerdişê neteweperwerî ganî verê cû aye bêro fehmkerdene; hem bê fehmkerdiş redkerdişê aye, hem zî xeletîyanê aye ra çim girewtiş, duruşêko rehetîxwaz o.
Neteweperwerîya kurdan, dinyaya moderne de hem mertalê têkoşînê estbîyayîşê miletê kurdî ya, hem zî şûrê ey o kêmmende ya. Ganî gengeşe bi sucdarkerdişan nê, bi persayîşan aver şêro. Tena o wext neteweperwerîya kurdan eşkena qelişteyanê xo yê bêvengan tamîr bikera, çimeyanê xo yê xorînan bikera aşkera.
Çime: Kürt Milliyetçiliğinin Sessiz Çatlakları ve Derin Kaynakları Üzerine - Hüsamettin Turan (https://www.rupelanu.org/kurt-milliyetciliginin-sessiz-catlaklari-ve-derin-kaynaklari-uzerine-1931yy.htm)