کەلێنە بێدەنگەکان و سەرچاوە قووڵەکانی نەتەوەپەروەریی کوردی

ئەو گفتوگۆیانەی لەسەر نەتەوەپەروەریی کوردی دامەزراون، ماوەیەکی زۆرە زمانێک دووبارە بەرهەم دەهێننەوە کە لەسەر ڕووکەش دەسووڕێتەوە و ئازایەتیی چوونە قووڵاییەوەی نییە.

بەڵام ئەوەی پێی دەڵێین نەتەوەپەروەری ...

پرۆسەیەکی بنیاتنانی فرەچینەیە کە لە جیهانی هەست و حەسرەتی نەتەوەیەکدا هەوێن دەگرێت، لە بیرەوەریی کولتوورییدا شێوە دەگرێت و لە ئاسۆی سیاسییدا بلوور دەبێتەوە.

بەبێ تێگەیشتن لەم چینانە و بەیەکەوەبەستنیان، نە دەکرێت لە ڕەوتی نەتەوەپەروەریی کوردی تێبگەین و نە دەکرێت واتا بە ئەمڕۆکەی بدەین. لای کوردان نەتەوەپەروەری زۆرجار وەک کەڵەکەبوونێکی هەستەکی، وەک بەرگرییەکی غەریزی و وەک بیرەوەرییەکی پارچەپارچە بوونی هەبووە؛ بەڵام ئەو بوارانەی کە تێیاندا لەگەڵ کەڵەکەبوونی ڕووناکبیریی جیهانی مۆدێرن یەکیان گرتووە سنووردار ماونەتەوە.

لە ئاستی هەست و حەسرەتدا، نەتەوەپەروەریی کوردی وزەیەکی ناوەخۆیی بەهێز هەڵدەگرێت کە لە ناو ئەو تراوما، کۆچ، شین و بەرخۆدانانەدا کەڵەکەی کردووە کە بەسەر سەدەکاندا بڵاو بوونەتەوە. ئەم هەستە یەکێکە لە قووڵترین بەرامبەرەکانی ئەو هاوبەشیی چارەنووسەی کە لە تیۆرییە مۆدێرنەکانی نەتەوەدا پێناسە کراوە. بەڵام ئەوەی ئەم هەستە چڕە زۆرجار نەبووەتە عەقڵێکی سیاسی، بووەتە هۆی ئەوەی وەک پریسکەیەک خۆی دووبارە بکاتەوە کە ئاگر گەش دەکاتەوە بەڵام ڕێگا ڕووناک ناکاتەوە. بیرەوەریی دێرینی مەدرەسەکان و گوتاری مۆدێرنی نەریتە چەپەکان ئەم هەستەیان زیندوو ڕاگرتووە؛ بەڵام لە گۆڕینیدا بۆ هێڵێکی ستراتیژی کەموکوڕ بوونە.

لایەنی کولتووریی نەتەوەپەروەریی کوردی تابلۆیەکی ئاڵۆزتر و تراژیدیتر پێشکەش دەکات. لەسەر زەمینەیەک کە کانۆن تێیدا پێک نەهاتووە، میراتی ئەدەبی و بیری تێیدا پچڕاوە و هەناسەی زمان بە زەختەکان تەنگ کراوە، نەتەوەپەروەریی کولتووری وەک ڕووبارێکی بەهێز دەڕوات؛ بەڵام وەک چارەنووسی ڕووبارێکی بێ بەستەر، زۆرجار سەرڕێژ دەبێت، ون دەبێت، دیسان هەڵدەستێتەوە بەڵام ناتوانێت ببێتە دامەزراوە.

بەرامبەر بەو جیهانە کولتوورییەی کە ئەو کەسەی شەکسپیر ناخوێنێتەوە بە ئینگلیز نائەژمێرێت، جەماوەرێکی قەرەباڵغی «نەتەوەپەروەر» وەستاوە کە ناوی مەم و زینیان بیستووە بەڵام نەیانخوێندووەتەوە. ئەمە تەنیا کەموکوڕییەکی خوێندنەوە نییە، بەڵکو یەکێکە لە دیارترین نیشانەکانی ئەوەی کە هۆشیاریی کولتووری نەیتوانیوە قووڵ بێتەوە. گۆڕینی دەقە کانۆنییەکان بۆ هێما، بەبێ ئەوەی لێیان تێبگەیرێت و لێکیان بدرێتەوە، کولتوور لە سیستەمێکی بیرەوەری بوون دەردەهێنێت و بۆ بیرهێنانەوەیەکی ڕێوڕەسمی دایدەبەزێنێت.

لە لایەنی سیاسییەوە، نەتەوەپەروەریی کوردی هێڵێک دەگرێتەبەر کە هەم فراوان بووە هەم پارچەپارچە. لە نێوان ساڵانی ١٩٧٠–٨٠دا ئەو دیدگای سەربەخۆییەی لە باکوور سەری هەڵدا، گۆڕا بۆ جوڵانەوەیەکی ستراتیژی کە بەرەو پارچەکانی دیکە دەکرایەوە؛ ئەم ئاڕاستەیە لەلایەن دەوڵەتەوە وەک هەڕەشە کۆد کرا و شوێنێکی واتاداری لە نێو هۆکارەکانی دەستێوەردانی ١٢ی ئەیلولدا وەرگرت.

لەم قۆناغەدا نەتەوەپەروەری وەک ئامانجێک لە ئاسۆی عەقڵی سیاسیدا دەرکەوت؛ بەڵام ڕکابەرییە ڕێکخراوەییەکان، ململانێی هێز، دەستێوەردانە دەرەکییەکان و کەموکوڕیی حسابکردنەوەی ناوەخۆیی ڕێیان لە ڕوونبوونەوەی ئەم ئامانجە گرت.

نەتەوەپەروەریی سیاسیی کورد لە هەموو قۆناغێکدا کە هەنگاوی گەشەکردنی هەڵگرتووە، لە شوێنێکی دیکەوە لاواز بووە؛ لە هەمان کاتدا کە خۆی فراوان کردووە، تەسکیشی کردووەتەوە.

یەکێک لەو توخمانەی ئەم تابلۆ پەرتەوازەیە قووڵتر دەکەنەوە، ئەو پەیوەندییە ڕووکەشەیە کە جیهانی ڕووناکبیریی کورد لەگەڵ تیۆرییەکانی نەتەوەپەروەرییدا دایمەزراندووە.

گفتوگۆکانی نێوان هیگڵ و مارکس سەبارەت بە نەتەوە، «پلێبیسیتی ڕۆژانە»ی ڕینان، تیۆریی مۆدێرنبوونی گێلنەر، ئێتنۆ-سەمبۆلیزمی سمیس، کۆمەڵگا خەیاڵییەکانی ئەندەرسن؛ ئەو ئاسۆیەش کە سارتر، فانۆن و بن بێلا سەبارەت بە گەلانی داگیرکراو کردیانەوە — سکاڵاکردن لەسەر نەتەوەپەروەری بەبێ هەڵمژینی ئەمانە، ناڕەزاییەکی بێ زەمینەیە.

ئەم میراتە گەورەیەی بیرکردنەوە لە جیهانی ڕووناکبیریی کورددا زۆرجار تەنیا لە ئاستی ناودا سووڕاوەتەوە؛ ناوەڕۆکی چەمکەکان نەکراوەتەوە، مێتۆدەکانیان هەڵنەمژراون و ئەنجامەکانیان نەخراونەتە ناو گفتوگۆوە. تەنانەت ماندووبوونی گەورەی بەشیکچیش بە تەنیا بەس نەبووە بۆ داخستنی ئەم بۆشاییە تیۆرییە.

تەنانەت گوتاری ڕابەرانیش وەک ئاوێنەیەکی ئەم کەموکوڕییە ڕووناکبیرییە بەرامبەرمان دەکەوێت. ئەو قسەیەی عەبدوڵا ئۆجەلان لە ١٩٩٣دا کردی، «لە مندا عەشقی کورد نییە»، سەرەڕای هەموو ئەو واتا ئایدیۆلۆژی و سیاسییانەی لە خۆی دەگرێت، لە بواری ڕووناکبیریی کورددا هیچ گفتوگۆیەکی بەرجەستەی دروست نەکرد. کەس، بە بەشیکچیشەوە، ئەنجامە تیۆری و پراکتیکییەکانی ئەم دەربڕینەی بە قووڵی نەخستووەتە بەر پرسیار. بەڵام لە بزووتنەوە نەتەوەییەکاندا گوتاری ڕابەر تەنیا قسەیەک نییە، بەڵکو ئاڕاستەکردنێکی ستراتیژییە. بەجێهێشتنی بەبێ ڕەخنە، نیشانەی ئەوەیە کە بواری بیرکردنەوە سەربەخۆیی خۆی لەدەست داوە.

یەکێک لە برینە ناوەخۆییەکانی نەتەوەپەروەریی کوردی، کوشتنی د. شڤانە. لەناوبردنی ڕابەرێک کە نەتەوەپەروەریی کردبووە بنەمای سەرەکی خۆی، لەلایەن ئەوانەوە کە خۆیان بە «نەتەوەپەروەر» پێناسە دەکرد، ڕووداوێکە کە تەنانەت بۆ ڕووناککردنەوەی ناوچە تاریکەکانی ناوەوەی عەقڵی سیاسیی کورد بەسە. بەبێ ڕووبەڕووبوونەوە لەگەڵ ئەم جۆرە شکانە مێژووییانە، مەحاڵە لە لاوازییەکانی ئەمڕۆی نەتەوەپەروەری تێبگەین.

کاتێک هەموو ئەم ڕاستییانە پێکەوە دەخرێن ...

دەردەکەوێت کە لاوازیی نەتەوەپەروەریی کوردی نە «بە تەواوی زەختی دەرەکی»یە و نە «بە گشتی هەڵەی ناوەخۆیی». نەتەوەپەروەری بوارێکە کە تێیدا خاک، بازاڕ، زمان، کولتوور، مێژوو، پەروەردە، جوگرافیا، ڕێکخستن و خەیاڵی سیاسی وەک تەواوێک کار دەکەن.

ئەوەی لای کوردان تەنانەت ڕاپەڕین، بەرخۆدان و بەرگریش نەتوانراوە لەسەر زەمینەیەکی چەمکیی هاوبەشدا پێناسە بکرێن، ئەوە دەردەخات کە هۆشیاریی نەتەوەیی هێشتا لە ناو پێکهاتەیەکی پارچەپارچەدا دەجوڵێتەوە. کورد لە ڕووی هەست و کولتوورەوە مەیلێکی نەتەوەپەروەریی بەهێز هەڵدەگرن، بەڵام سیاسەت هێشتا لە گۆڕینی ئەم وزەیە بۆ هێڵێکی ستراتیژی هەڵدەلەرزێت.

ڕێک لێرەدایە کە قسەی «شەیتان لە وردەکارییەکاندا شاراوەیە» واتای ڕاستەقینەی خۆی دەدۆزێتەوە: ئەوەی نەتەوەپەروەریی کوردی بۆ دواوە ڕادەکێشێت، شکانە گەورەکان نین، بەڵکو ئەو کەموکوڕییە بچووک بەڵام کەڵەکەبووانەن کە نەبینراو دەمێننەوە.

بۆ ڕەخنەگرتن لە نەتەوەپەروەری، پێویستە سەرەتا لێی تێبگەین؛ ڕەتکردنەوەی بەبێ تێگەیشتن و پشتگوێخستنی هەڵەکانیشی، هەردووکیان هەڵوێستێکی ئاسانخوازانەن.

نەتەوەپەروەریی کوردی، لە خەباتی هەبوونی نەتەوەی کورد لە جیهانی مۆدێرندا، هەم قەڵغانی و هەم ئەو شمشێرەیەتی کە ناتەواو ماوەتەوە. پێویستە گفتوگۆکە نەک بە تۆمەتبارکردن، بەڵکو بە لێپرسینەوە بەرەو پێش بچێت. تەنیا ئەو کاتە نەتەوەپەروەریی کوردی دەتوانێت کەلێنە بێدەنگەکانی خۆی چاک بکاتەوە و سەرچاوە قووڵەکانی خۆی بەرچاو بخات.

سەرچاوە: Kürt Milliyetçiliğinin Sessiz Çatlakları ve Derin Kaynakları Üzerine - Hüsamettin Turan (https://www.rupelanu.org/kurt-milliyetciliginin-sessiz-catlaklari-ve-derin-kaynaklari-uzerine-1931yy.htm)

← هەموو وتارەکان